Ethisch Forum

Een tekort aan eenvormige begrippen. Alle disciplines hebben een eigen vakjargon, wat inhoudt dat voor eenzelfde begrip verschillende woorden worden gebruikt. Bvb wat de biologie instinct noemt, noemt de psychologie een behoefte en de filosofie een wil.

Een tekort aan eenvormige definities. Dezelfde woorden hebben per discipline een verschillende betekenis. Bvb altruïsme is voor de moraalfilosofie het gevolg van een vrije keuze, voorbehouden aan de mens, terwijl het voor de biologie deel uitmaakt van het gedrag van de hogere diersoorten.

Een tekort aan eenvormige axioma’s of uitgangspunten. De klassieke wetenschap kent bvb aan de mens een bijzondere vorm van bewustzijn toe. De biologie stelt dat het bewustzijn tijdens de evolutie samen ontstaan is met de ontwikkeling van de cortex (hersenschors). Het grotere cortexvolume bij de mens verklaart wel zijn groter kenvermogen maar geen hogere vorm van bewustzijn.

Een combinatie van enkele tekorten. De term verstand heeft bvb in de filosofie de betekenis van primair en rationeel kenvermogen. De psychologie gebruikt er het woord cognitie voor. De klassieke wetenschap beschouwt het denken (rationeel kenvermogen) als een exclusief kenvermogen van de mens, terwijl de biologie het denken ook bij de primaten en de hogere zoogdieren veronderstelt.

Het gebrek aan eenvormige begrippen of definities leidt vlug tot misverstanden en kan dus best vermeden worden maar het is geen probleem ten gronde.

Het gebrek aan eenvormige axioma’s of uitgangspunten is wel een probleem omdat het oorzaak is van tegenspraak tussen inzichten. Immers, als de inzichten tussen twee wetenschappen mekaar tegenspreken en als de redeneringen die tot die inzichten leiden, juist zijn dan is de oorzaak hiervan een verschil van axioma’s of uitgangspunten, wat uit de praktijk ook blijkt. Stelling 5 verderop bespreekt bvb de tegenspraak tussen uitgangspunten over altruïsme in de klassieke wetenschap, de biologie en de psychologie.

De axioma’s van de meeste menswetenschappen en -disciplines worden niet duidelijk gesteld. De klassieke wetenschap aanvaardt bvb de evolutieleer maar niet alle consequenties ervan. Uit de bevinding dat onze hersenen dezelfde opbouw hebben als deze van andere zoogdieren met een cortex, volgt bvb dat ons ‘willen, voelen, denken en bewustzijn’ van dezelfde aard zijn, en dat er geen argumenten zijn om aan te nemen dat gevoelens zoals liefhebben voorbehouden zijn voor de mens. Uiteraard heeft onze hersenmodule voor taalontwikkeling wel voor een immense toename van ons kenvermogen gezorgd, maar vermits deze module deel uitmaakt van de cortex is er geen reden om te veronderstellen dat er een bijzondere/hogere vorm van verstand of bewustzijn mee gepaard gaat.

Onderzoekers zijn meestal expert op een specifiek terrein van een discipline en besteden veel energie om hun kennis uit te breiden. Ze zijn bereid om met collega’s over inzichten te discuteren, maar niet als ze terug moeten gaan naar de axioma’s, waaruit de redeneringen die tot hun inzichten leiden worden afgeleid. Ze wensen deze eerste uitgangspunten, die de tegenstrijdige inzichten met andere disciplines als enige kunnen verklaren, niet in vraag te stellen.

De klassieke wetenschap (moraalfilosofie, klassieke psychologie, speltheorie…) noemt gedrag enkel altruïstisch als het een gevolg is van een vrije keuze die het belang van een ander i.p.v. het eigen belang nastreeft. Zij gaat er vanuit dat enkel de mens beschikt over de mogelijkheid om vrij te kiezen en weerstand te bieden aan zelfzuchtige dierlijke neigingen. Zij beschouwt altruïsme daarom als een verworvenheid en een voorrecht van cultuurdragers.

De biologie stelt dat dierlijke instincten niet louter zelfzuchtig zijn. Dieren hebben ook instincten die oorzaak zijn van spontaan altruïsme zoals de zorg voor kinderen en partner, reeds aanwezig bij lagere diersoorten, en de zorg voor groepsleden, aanwezig bij dieren die in sociaal groepsverband leven.

De psychologie stelt dat het gevoelsleven van cultuurdragers verstoord kan zijn, met als gevolg dat zij zich angstig of vijandig kunnen opstellen. In het laatste geval leidt zo’n gedrag tot zelfzucht, waarvan de herkomst door de omgeving niet altijd herkend wordt.

Als we het altruïstisch gedrag van dieren ‘spontaan altruïsme’ noemen dan kunnen we het menselijk altruïsme naargelang haar herkomst, terugbrengen tot drie vormen: een spontaan altruïsme, een vrij te kiezen altruïsme en een gemis aan altruïsme t.g.v. psychische

We menen dat er over deze onderverdeling naargelang de herkomst van altruïsme voldoende consensus bestaat maar niet zo over de invulling ervan. Immers de herkomst van altruïstisch gedrag kunnen we niet aan dit gedrag zelf herkennen. Verder kan elk van de genoemde drie vormen ook deels aanwezig zijn, in welk geval het altruïstisch gedrag een gedeelde herkomst heeft.

We verwachten dus niet dat een consensus mogelijk is over de invulling van deze herkomst. Het is bvb zo dat vele filosofen het bestaan van keuzevrijheid, en dus de mogelijkheid om vrij voor altruïstisch gedrag te kiezen, ontkennen.

Het is wel mogelijk om in een tekst over altruïsme te verduidelijken over welk soort altruïsme het gaat. Bvb door toevoeging van een bijvoeglijk naamwoord dat binnen het vakgebeid aanvaard is, zoals