Ethisch Forum

Ontdekkingen van Darwin

Darwin publiceert in 1859 zijn boek over de evolutieleer. In de volledige titel ‘Over het ontstaan van soorten door middel van natuurlijke selectie of het behoud van bevoordeelde rassen in de strijd om het leven’

vernoemt hij zijn twee belangrijkste ontdekkingen:
1. De onderlinge strijd van organismen om hun bestaan (struggle for life). Darwin had waargenomen dat het aantal nakomelingen van een

altijd groter is dan het aantal ouders en dat na verloop van tijd de populaties toch ongeveer even groot blijven. Hij verklaarde dit door te veronderstellen dat de leden van een populatie een onderlinge strijd voeren om hun bestaan (struggle for life). Deze strijd bestaat zowel tussen groepsleden, groepen van dezelfde soort als tussen de soorten onderling.
2. De overleving van de sterkste organismen (survival of the fittest) door

Darwin stelde ook vast dat er verschillen bestaan tussen de eigenschappen (variatie) van

dat bepaalde eigenschappen worden doorgegeven aan de nakomelingen en dat de natuur diegene selecteert met eigenschappen die best aangepast zijn om te overleven (survival of the fittest).

Huidige evolutieleer

In 1865 publiceerde Mendel zijn bevindingen over de overerving van eigenschappen, die het bestaan van

verklaren. Begin 1900 werden chromosomen geïdentificeerd als dragers van erfelijke eigenschappen en pas sindsdien wordt Darwins evolutieleer gesteund door kennis uit de genetica: de cel met haar

en

en de rol van genen bij de reproductie. Deze kennis bracht inzicht in de onderliggende mechanismen met o.a. de ontdekking van

Samengevat is de redenering als volgt:

Individuele organismen zijn sterfelijk maar de natuur ontwikkelde een vorm van onsterfelijkheid via de

Voortplanting resulteert in het voortbestaan van leven: het is de productie van nieuwe organismen via het samenbrengen van genen, die de

zijn van genen der ouders.
- Voortplanting resulteert in het voortbestaan van organismen (of hun overleving op lange termijn). Om verwarring te vermijden, gebruiken we de term overleving, enkel in haar betekenis van ‘behoud van bestaand leven’ en dus niet in de betekenis van ‘voortbestaan van leven via voortplanting’.

Voortplanting	= de productie van nieuw leven = de zorg voor het voortbestaan van leven.
Overleving	= de zorg voor behoud van bestaand leven.

Uit deze niet overlappende invulling van termen, volgt dat de zorg van ouders voor het leven van hun kinderen/jongen geen voortplantingsgedrag is maar overlevingsgedrag.

De natuur selecteert op basis van organismegedrag

Terwijl reproductie en

zich afspelen op het niveau van de genen, spelen voortplanting en overleving zich af op het niveau van de gendragers, namelijk de organismen. De natuur selecteert op basis van dit organismegedrag. De strijd van het organisme met de natuur is niet altijd ten nadele van andere organismen, zie stellingen 4 en 5.

Voor een buitenstaander is deze stelling evident.

Wetenschappers scheppen verwarring.

De wetenschap ontkent de altruïstische aard van de ouderlijke zorg niet, maar beschouwt de evolutionaire ontwikkeling ervan als het resultaat van een bijzondere vorm van natuurlijke selectie, namelijk verwantenselectie.
D. Hamilton stelde in 1964 dat als individuen verwanten helpen, ze kopieën doorgeven van hun eigen

en hij voegt er aan toe dat een ‘gen voor altruïstisch gedrag’ maar kan geselecteerd worden als het de overlevingskansen van verwanten verhoogt. Deze voorwaarde drukt hij uit in de Hamilton’s rule:

r . B > C

r = kans op verwantschap (bvb 0,5 voor een kind)

B = voordeel voor de verwante

C = nadeel voor de donor (altruïst)

Volgens deze regel moet dus het voordeel voor de verwante, verkleind tot de kans dat hij een ‘gen voor altruïstisch gedrag’ gemeenschappelijk heeft met de donor, groter zijn dan het nadeel dat de donor van zijn altruïstisch gedrag ondervindt.
De regel veronderstelt dat een altruïst meer nadeel dan voordeel ondervindt van zijn altruïstisch gedrag. Maar i.g.v. de ouderlijke zorg, is dit geen realistische veronderstelling: het nadeel dat een ouder t.g.v. deze zorg ondervindt, weegt niet op tegen het voordeel dat hij/zij zelf als kind/jong ondervond. Voor de evolutie van ouderlijk altruïsme geldt dus eerder volgende regel.

V > a . N

V = voordeel voor het kind/jong (tijdens de ontvangstperiode)

a = aantal kinderen

N = nadeel per kind/jong voor de ouder (tijdens de donorperiode)

Hamilton’s rule is de aanzet geweest voor de theorie van de verwantenselectie. De misvatting van deze theorie is de veronderstelling dat een altruïst meer nadeel dan voordeel van zijn gedrag ondervindt. R. Dawkins neemt deze misvatting over. In zijn bestseller ‘De zelfzuchtige genen’ uit 1976, lezen we bvb op blz. 179 van de Nederlandse herdruk 2006:
Bestaat er wel een plausibele manier waarop een gen zijn kopieën in andere individuen kan ‘herkennen’? Het antwoord is ja. Het is gemakkelijk te bewijzen dat bloedverwanten een meer dan gemiddelde kans hebben om gemeenschappelijke genen te bezitten. Het is allang duidelijk dat dit de reden is waarom ouderlijk altruïsme t.o.v. eigen jongen zo normaal is.

Afgezien van de verwijzing naar Hamilton’s rule, suggereert Dawkins ook dat genen geselecteerd worden op basis van hun eigen gedrag, terwijl de natuur genen selecteert op basis van hun code, die bepalend is voor het organismegedrag.

Laat ons de theorie van verwantenselectie vervangen door een eenvoudig en logischer alternatief: ouderlijk altruïsme heeft zich ontwikkeld omdat de voordelen voor de organismen in hun rol van kind, opwegen tegen de nadelen voor dezelfde organismen in hun rol van ouder.

Sedert de jaren ’70 heerst het paradigma dat ‘altruïstisch gedrag ten voordele van de overleving van de groep’ een onmogelijk resultaat van natuurlijke selectie kan zijn. O.a. de bestseller van Dawkins ‘De zelfzuchtige genen’ heeft hiertoe bijgedragen. Maar ondertussen blijkt Dawkins’ argumentatie in tegenspraak te zijn met inzichten uit de jaren ’80 over het gedrag van de hogere zoogdieren en de mens die in sociaal groepsverband leven. In de Nederlandse uitgave 2006, lezen we bvb op blz. 46:

Dawkins beweert dat een profiteur per definitie meer kans heeft te overleven. Maar binnen een sociale groep, zoals een samenleving van jagers-verzamelaars, is dit geen realistische veronderstelling. Immers een groepslid dat wil profiteren, kan dit niet verbergen met als gevolg dat het zich minder geliefd maakt en minder kan rekenen op de sympathie en belangeloze hulp van de andere leden.
Hoe komt het dat deze eenvoudige redenering zo moeilijk doordringt? Misschien omdat wij anno 2000 het voorzichtiger vinden om onze menselijke natuur eerder te negatief dan te positief voor te stellen? Misschien ook omdat Dawkins’ bestseller tot een verregaand misverstand heeft geleid. De stelling dat genen zich zelfzuchtig gedragen is op zich wel juist maar samen met het inzicht dat natuurlijke selectie zich afspeelt op het niveau van de genen, trekt men hier vlug de conclusie uit dat zelfzuchtige genen niet kunnen resulteren in altruïstisch organismegedrag. Vermoedelijk was dit ook Dawkins’ conclusie. Waartoe dient anders zijn betoog over zelfzuchtige genen? Waarom lezen we nergens dat we uit zelfzuchtig gengedrag niks kunnen afleiden over het organismegedrag omdat dit (i.c. het erfelijk deel ervan) niet door het gengedrag maar door de gencode wordt bepaald?

Zoals ouderlijk altruïsme maar kan evolueren als voldaan is aan de voorwaarde cf. stelling 4, geldt voor de evolutie van groepsaltruïsme de volgende voorwaarde/regel:

k . V > N

k = kans voor gelijke hulp aan donor

V = voordeel voor de ontvanger

N = nadeel voor de donor

Het groepsaltruïsme, dat hier bedoeld wordt is een evolutieverschijnsel dat vanuit het standpunt van de donor belangeloos gebeurt. In die zin dat de donor er geen rekening mee houdt dat hij zelf aan de beurt kan komen. Het verschilt dus met het wederzijds altruïsme dat door de speltheorie werd ontdekt en ondertussen wel aanvaard wordt.