Ethisch Forum

Sedert de jaren ’70 heerst het paradigma dat ‘altruïstisch gedrag ten voordele van de overleving van de groep’ een onmogelijk resultaat van natuurlijke selectie kan zijn. O.a. de bestseller van Dawkins ‘De zelfzuchtige genen’ heeft hiertoe bijgedragen. Maar ondertussen blijkt Dawkins’ argumentatie in tegenspraak te zijn met inzichten uit de jaren ’80 over het gedrag van de hogere zoogdieren en de mens die in sociaal groepsverband leven. In de Nederlandse uitgave 2006, lezen we bvb op blz. 46:

Dawkins beweert dat een profiteur per definitie meer kans heeft te overleven. Maar binnen een sociale groep, zoals een samenleving van jagers-verzamelaars, is dit geen realistische veronderstelling. Immers een groepslid dat wil profiteren, kan dit niet verbergen met als gevolg dat het zich minder geliefd maakt en minder kan rekenen op de sympathie en belangeloze hulp van de andere leden.
Hoe komt het dat deze eenvoudige redenering zo moeilijk doordringt? Misschien omdat wij anno 2000 het voorzichtiger vinden om onze menselijke natuur eerder te negatief dan te positief voor te stellen? Misschien ook omdat Dawkins’ bestseller tot een verregaand misverstand heeft geleid. De stelling dat genen zich zelfzuchtig gedragen is op zich wel juist maar samen met het inzicht dat natuurlijke selectie zich afspeelt op het niveau van de genen, trekt men hier vlug de conclusie uit dat zelfzuchtige genen niet kunnen resulteren in altruïstisch organismegedrag. Vermoedelijk was dit ook Dawkins’ conclusie. Waartoe dient anders zijn betoog over zelfzuchtige genen? Waarom lezen we nergens dat we uit zelfzuchtig gengedrag niks kunnen afleiden over het organismegedrag omdat dit (i.c. het erfelijk deel ervan) niet door het gengedrag maar door de gencode wordt bepaald?

Zoals ouderlijk altruïsme maar kan evolueren als voldaan is aan de voorwaarde cf. stelling 4, geldt voor de evolutie van groepsaltruïsme de volgende voorwaarde/regel:

k . V > N

k = kans voor gelijke hulp aan donor

V = voordeel voor de ontvanger

N = nadeel voor de donor

Het groepsaltruïsme, dat hier bedoeld wordt is een evolutieverschijnsel dat vanuit het standpunt van de donor belangeloos gebeurt. In die zin dat de donor er geen rekening mee houdt dat hij zelf aan de beurt kan komen. Het verschilt dus met het wederzijds altruïsme dat door de speltheorie werd ontdekt en ondertussen wel aanvaard wordt.